विचार

[विचार] भूराजनीतिले भुलाएको मुद्दा

लेखक: Amrat

मधेस आन्दोलन काठमाडौं उक्लेपछि दन्त चिकित्सक आभास लाभको यो प्यारोडी हिट भएको छ । कान्तिपुरको पहिलो पृष्ठमा समाचार छापिएपछि फेसबुक र युट्युबमा उनको फुटेज रातारात भाइरल भयो ।

धेरैले मन पराए । मन पराउनेमा हिजो मधेस आन्दोलनलाई छि:छि–दुर:दुर गर्नेहरू पनि थिए । उनले मधेसको आवाज त्यहाँसम्म पुर्‍याउन सके, जसले हिजो त्यसबारे सुन्नै चाहँदैन थियो ।

मुलुक पहाड र मधेसको समुदायगत/क्षेत्रगत ध्रुवीकरणबाट गुज्रिरहेका बेला उनी अचानक एउटा सामाजिक मेलापक देखिन पुगेका छन् । अहिले हामीलाई सबै क्षेत्रमा यस्तै ‘कनेक्टर’ हरूको खाँचो छ, जसले राज्यलाई तोड्ने होइन, जोड्ने काम गरून् ।

भलै लाभले गरेको प्रयत्नको दायरा सीमित छ । नेताहरूको अदूरदर्शिताका कारण गहिरिएको सामाजिक खाडल पुर्न सांस्कृतिक सन्देशमात्र पर्याप्त छैन, यसका लागि राजनीतिक तहकै अग्रसरता चाहिन्छ । यस सन्दर्भमा मधेस आन्दोलनको राजधानी आगमन स्वागतयोग्य छ– दुइटा कारणले ।

पहिलो, यसले सीमा नाकामा साँघुरिएको अभियानलाई राज्यको केन्द्रमा ल्याएको छ । दोस्रो, यो अब तराई–मधेसको क्षेत्रगत पहिचानमा मात्र सीमित छैन, यसले संविधानसँग जोडिएका अन्य जातजातिको असन्तुष्टिलाई पनि समेटेको छ र एकखाले ‘राष्ट्रिय’ स्वरूप प्रदान गरेको छ । यसको श्रेय खासगरी उपेन्द्र यादवलाई जान्छ, जसले मधेसी–जनजाति गठबन्धन निर्माण गरेर तराई–पहाडलाई सँगै उभ्याउन खोजेका छन् ।

अर्थ यो होइन– उनले राखेका सबै मागहरू जायज छन् । ती मागहरू मूलत: संविधानको वरिपरि घुमेका छन् । संविधानसभाबाट अनुमोदित यो संविधानलाई ‘सर्वोत्कृष्ट’ भन्नेदेखि ‘प्रतिगामी’ भन्दै जलाउनेहरूसमेत हाम्रो समाजमा छन् ।

गतिशील समाजमा फरकफरक मतहरू देखापर्नु स्वाभाविकै हो, तर त्यसले जसरी सामाजिक ध्रुवीकरण सिर्जना गर्दै लगेको छ, त्यो भने जोखिमपूर्ण छ । संविधानसभाले संविधान जसरी जारी गर्‍यो, प्रक्रियागत दृष्टिले त्यो विधिसम्मत नै थियो ।

तर, मधेसकेन्द्रित दलहरू त्यो प्रक्रियाबाहिर रहँदा तिनको जनाधार रहेको क्षेत्रको ठूलो समुदायले राजनीतिक र भावनात्मक रूपमा पाखा पारेको महसुस गरेको छ ।

मुख्य दलहरू र सरकारले त्यो भावनालाई बुझ्ने र बुझाउने काम गरेनन्, बरु मधेसमा उठेको आवाजलाई निर्ममतापूर्वक दमन गर्ने नीति लिए । यसले उपेक्षा, दूरी र बदलाभाव बढाउनेबाहेक केही गरेन । फलस्वरूप तराईको आन्दोलन अवतरित भइसक्दा पनि पहाड र मधेसबीच भावनात्मक संशय घटेको छैन ।

विगतको समीक्षा गर्‍यो भने भविष्यको बाटो तय गर्न सहज हुन्छ । मधेसी नेताहरूले ढिलोचाँडो स्विकार्नुपर्ने हुन्छ– उनीहरूले हिजो आफ्नो असन्तुष्टिलाई भारतीय नाकाबन्दीसँग एकाकार गराउनु रणनीतिक भूल थियो ।

किनभने नेपाली दलहरूले आफ्नो कुरा नमानेको र स्वनिर्णयमा संविधान लेखेकोमा भारतीय संस्थापन आक्रोशित भएको हो, मधेसका मुद्दालाई माया गरेर नाकाबन्दीको अन्तिम अस्त्र प्रयोग गरेको होइन ।

जब नेपालको स्थायी सत्तासँग उसको स्वार्थ मिल्यो, भारतले नाटकीय रूपले नाकाबन्दीमात्र खोलेन, वीरगन्ज सीमामा धर्ना बसिरहन खोज्ने मधेसी नेता–कार्यकर्तामाथि सादा पोसाकमा पठाइएका ‘एसएसबी’ ले हातपात नै गरे ।

भारतजस्तो शक्तिराष्ट्रको विदेश नीति उसको आफ्नै राष्ट्रिय स्वार्थबाट निर्देशित हुन्छ, ‘रोटी–बेटी’ या सीमा वारिपारिको घनिष्ठता मुखले भनिने कुरामात्र हुन् भन्ने तथ्य पुन: एकपटक प्रमाणित भयो ।

प्रधानमन्त्री केपी ओलीको भारत भ्रमणको असफलतासँगै काठमाडौं–दिल्ली दूरी फेरि बढेको छ । र, भारतीय संस्थापनले मधेसको एजेन्डालाई आफूअनुकूल प्रयोग गर्ने अर्को कसरत थालेको छ । यहीँनेर परीक्षण हुँदैछ मधेसवादी दलहरूको– उनीहरूले अबको कदम स्वनिर्णयमा चाल्ने कि हिजोकै गल्ती दोहोर्‍याउने ?

काठमाडौंमै आएर आफ्नो आवाज सुनाउने, मधेस–पहाड दूरी घटाउने र संवाद/सहकार्य खोज्ने उनीहरूको बदलिएको बाटो यस अर्थमा सकारात्मक छ । अब बदलिने बेला सरकारको हो, जसको जड नीतिले समस्यालाई जेलिरहने काममात्र गर्नेछ ।

मधेस आन्दोलनका मागप्रति तपाईं सहमत नै हुनुपर्छ भन्ने होइन, तर कसैले वैधानिक तवरबाट राजनीतिक माग राखिरहेको छ भने राज्य सञ्चालक बेसरोकार बसिरहन मिल्दैन ।

आखिर तपसिलका विषयहरू छाड्ने हो भने मधेसी दलहरूको मुख्य माग प्रादेशिक सीमांकनको पुनरावलोकनमा गएर अड्किन्छ, जुन कार्य गर्ने भनेर सरकार स्वयंले सैद्धान्तिक सहमति जनाइसकेकै हो ।

तर, यसलाई व्यावहारिक रूप दिन या यसमाथि छलफलसम्म गर्न पनि प्रधानमन्त्री ओली र उनको टिम तयार देखिन्न, वार्ताका लागि पत्र पठाउने पचारिकताबाहेक । यस्तो हठले समाधान खोज्नेभन्दा दुर्घटना निम्त्याउने जोखिम बढी छ ।

यसबेला प्रधानमन्त्री ओलीको उडान उच्चतम विन्दुमा पुगेको छ । त्यसले उनलाई जायज मामिलालाई पनि बेवास्ता गर्ने गरी झन्–झन् हठवादी बनाउँदै लगेको छ । उनले ‘समग्र युद्ध’ जित्लान्–नजित्लान् तर यसबीच थुप्रै ‘लडाइँ’ हरू पार लगाएको दम्भ छ ।

खासगरी कुनै बेलाको मित्रशक्ति भारतसँग चलिरहेको छद्म टकरावमा पाएको सफलताले उनको आत्मविश्वास चुलिएको हो । सुरुमा प्रधानमन्त्री निर्वाचनमै हराउन खेलिएको खेल उनले सहजै जिते । भारतको नाकाबन्दीलाई समेत निस्तेज तुल्याए ।

त्यससँगै पहिलो चरणको मधेस आन्दोलन बिनाउपलब्धि सकियो । चीनसँग कुनै पनि नेपाली प्रधानमन्त्रीले गर्न आँट नगरेको पारवहनलगायत दूरगामी महत्त्वका सम्झौताहरू उनैले गरे ।

भारतले आफ्नो रणनीतिक स्वार्थसँग गाँसेको काठमाडौं–निजगढ फास्ट ट्रयाक, सिमरा विमानस्थललगायतका पूर्वाधार निर्माणमा उनले दिल्लीको रुचिविपरीत निर्णय लिए । अनि तिब्बत हुँदै आउने चिनियाँ रेललाई काठमाडौं–पोखरा ल्याउने महत्त्वाकांक्षी योजनाप्रति नीतिगत सहमति जनाए ।

यस्तै थुप्रै महत्त्वपूर्ण आर्थिक निर्णय र सम्झौताहरू ओली सरकारले भटाभट गरिआएको छ, भलै यसको लाभहानिको लेखाजोखा र समीक्षा हुन बाँकी छ ।

सरकार बदल्ने पछिल्लो प्रयास असफल भएपछि त प्रधानमन्त्री ओलीको आत्मविश्वास अरू बढेको छ ।

आफूलाई हटाउन भारतीय संस्थापनले कोसिस गरेको, त्यसलाई निष्फल तुल्याएको र त्यसको सार्वजनिक पटाक्षेप गरेर भारतीय संस्थापन, प्रतिपक्षी कांग्रेस र आफ्नै सत्ता साझेदार एमाओवादीसमेतलाई रक्षात्मक बनाएको जोसले ओलीलाई अतिरिक्त ऊर्जा दिएको हो ।

यहाँसम्म आइपुग्दा चीनसँग बढाउँदै लगेको साझेदारीलाई उनले महेन्द्रकालभन्दा उचाइमा पुर्‍याउँदै छन् । त्यसैले हिजोसम्म बौद्धिक विमर्शमा सीमित ‘चिनियाँ कार्ड’ अब आन्तरिक राजनीतिमै महसुस हुन थालेको छ ।

ओली सरकारलाई हटाउन भारतले गरेको प्रयासलाई चीनले निस्तेज तुल्याएको भनेर चित्रित गरिने भर्खरैको घटनाक्रमले ‘राजनीतिक मामिलामा चीनले केही गर्न चाहँदैन वा गर्न सक्दैन’ भन्ने दिल्लीको परम्परागत बुझाइलाई समेत खण्डित गरिदिएको छ ।

त्यसलगत्तै चिनियाँ विदेशमन्त्री वाङ यीले ‘नेपालमा राजनीतिक स्थिरता कायम हुनुपर्छ’ भनेर दिएको अभिव्यक्ति र काठमाडौंलक्षित चिनियाँ मालवाहक रेलको सांकेतिक प्रस्थान पनि ओलीअनुकूल बनिदिएका छन् ।

प्रधानमन्त्री ओलीले भारतीय नाकाबन्दीको जसरी सामना र प्रतिवाद गरे, त्यो जायजै थियो । त्यसबाट पाठ सिकेर उनले अर्को छिमेकी चीनसँग राजनीतिक–आर्थिक सम्बन्ध बढाउने जुन नीति लिए, त्यसले व्यापार विविधीकरण र कूटनीतिक सन्तुलनको ढोका खोलेको छ ।

नेपालसँगको सम्बन्धमा चीन अब ‘ल्हासामा सुन छ, कान मेरो बुच्चै’ को अवस्थामा रहेन, ऊ व्यापक र विस्तारित लगानीसहित यसतर्फ आउन चाहेको प्रस्टै भइसक्यो । यो हाम्रा निम्ति अवसर हो, लगानी र सहयोगका निम्ति दुवै छिमेकीलाई उत्प्रेरित गर्ने ।

किनभने चीन यसरी साँच्चै ‘आउन’ थालेपछि ढिलोचाँडो भारतले पनि नेपालमा लगानी र साझेदारी बढाउनैपर्ने बाध्यता उत्पन्न हुनेछ, नत्र अहिलेसम्म त भारतका सहयोग घोषणा प्राय: कागजमै सीमित रहने गरेका छन् । उसले दिने भनेका सहयोग र गर्ने भनेका लगानीहरू ठूल्ठूला विकास परियोजना ‘होल्ड’ मात्र गर्ने मनसायबाट निर्देशित देखिन्छन् ।

यही पृष्ठभूमिमा लगानी लिएरै आउने चिनियाँ वाचाको जगमा प्रधानमन्त्री ओलीले विकासका ठूल्ठूला सपना बाँड्न थालेका हुन्, जसमध्ये एकाधमात्र कार्यान्वयनमा आए भने उनलाई अहिले उडाउनेहरूले नै प्रशंसाको पुल बाँध्न थाल्नेछन् । यसरी हेर्दा चीनलाई तान्ने, भारतलाई सन्तुलनमा राख्ने र विकासको नारा दिने ओली–रणनीति आफैंमा कमजोर छैन ।

तर, त्यसको आन्तरिक राजनीतिक–सामाजिक धरातल भने निकै कमजोर बन्दै गएको छ । त्यहाँनेर आफूलाई नसच्याउने हो भने ओलीको उडान धेरै परसम्म जान सक्दैन, दुर्घटनाग्रस्त हुनेछ ।
खासगरी आफ्नो आलोचना गर्ने र अधिकार खोज्नेहरूप्रति अहिले सरकारको असहिष्णुता बढ्दो छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले नेपाली राज्य क्रमश: अनुदार बन्दै गएको टिप्पणी गर्न थालेका छन् । अझ मधेसको मुद्दाबारे त सरकारले सुन्नै चाहेको छैन, सिंहदरबारकै सामु आवाज आइसक्दा पनि ।

यसलाई भारतसँग जोडेर हेर्ने र समाधानका निम्ति तराई–मधेस होइन, दिल्ली धाउने शासकीय प्रवृत्ति यस सन्दर्भमा घातक छ । प्रश्न मधेसको मुद्दामा दिल्लीको हात माथि पार्ने कि घरेलु मुद्दाको समाधान आफैंले खोज्ने भन्ने हो ।

निश्चय पनि अहिले राजधानीमा सरेको मधेस आन्दोलन निर्णायक हुने देखिन्न, तर यसलाई निरन्तर बेवास्ता गरिरहँदा र गिजोलिरहँदा आइपर्ने असामान्य जोखिमलाई बेलैमा ठम्याउन सक्दा राम्रो । तराई–मधेसलाई अस्थिर राखिरहेर काठमाडौंको सत्ता स्थिर हुन सक्दैन ।

अहिले अनेक घुम्ती पार गरेर मधेसले संघर्ष र संवाद दुवै काठमाडौंमै गर्न चाहेको देखिन्छ, तिनलाई फेरि नाकातिरै फर्काउने गल्ती सरकारले गर्नु हुन्न ।

SHAREShare on Facebook0Tweet about this on Twitter0

17 comments

  1. this link says:

    I just want to say I am just newbie to blogging and absolutely enjoyed you’re web page. Almost certainly I’m going to bookmark your blog . You amazingly have amazing article content. Thanks for revealing your blog.

  2. Emery EPS` says:

    I really have to inform you you that I am new to wordpress blogging and totally cherished your site. More than likely I am most likely to store your blog post . You indeed have impressive article content. Truly Appreciate it for telling with us your main site document

    http://www.shortmyurls.com/emery-comment-may

  3. Pozycjonowanie Stron Cena says:

    I’ve recently started a site, the info you offer on this site has helped me tremendously. Thank you for all of your time & work.

    https://roan24.pl/

  4. Tractor Workshop Manuals says:

    I have been searching for this information for quite some times. About three hours of online searching, at last I found it in your blog. I wonder why Yahoo dont display this kind of good websites in the first page. Usually the top search engine results are full of rubbish. Perhaps its time to use another search engine.

    http://www.repairloader.net/

  5. WWW says:

    You are my intake, I possess few blogs and sometimes run out from brand :). “Never mistake motion for action.” by Ernest Hemingway.

    https://tworzeniestrongorzow.pl/stronyinternetowewww/

  6. News says:

    Very nice post. I just stumbled upon your blog and wished to say that I’ve truly enjoyed browsing your blog posts. After all I’ll be subscribing to your feed and I hope you write again soon!

  7. Kindergeld Zmiany says:

    I like this website very much, Its a rattling nice spot to read and incur info . “Acceptance of dissent is the fundamental requirement of a free society.” by Richard Royster.

    https://kdf-podatki.pl/

  8. News says:

    Only wanna input on few general things, The website design and style is perfect, the content material is really wonderful : D.

  9. John Deere Technical Manuals says:

    you have got a great blog here! do you want to cook some invite posts in this little weblog?

    http://www.repairloader.net/

  10. Maszyny Rolnicze Zabawki says:

    Hello, Neat post. There’s a problem with your site in internet explorer, could check this… IE nonetheless is the marketplace chief and a good component of folks will miss your excellent writing because of this problem.

    http://www.korbanek.pl/

  11. Pozycjonowanie Strony Cennik says:

    I dugg some of you post as I thought they were invaluable very helpful

    https://pozycjonowanie.online/strony-sklepu/

  12. Metallzäune Aus Polen says:

    I simply couldn’t go away your web site prior to suggesting that I actually enjoyed the standard info an individual supply on your visitors? Is going to be again regularly in order to inspect new posts.

    https://wrazmet.de/

  13. zgrzewanie rur pex says:

    Somebody necessarily assist to make critically articles I might state. This is the very first time I frequented your web page and to this point? I surprised with the research you made to create this actual post extraordinary. Magnificent process!

    https://zgrzewanierur.pl/spawanie-pe/zgrzewarki-do-rur-pp-zgrzewarki-do-rur-pe-hot-plast/

  14. rekawice robocze wzmacniane says:

    I have read some just right stuff here. Definitely worth bookmarking for revisiting. I wonder how so much effort you put to create such a great informative web site.

    http://www.disspol.pl/

  15. fantastic submit, very informative. I’m wondering why the other specialists of this sector do not notice this. You should proceed your writing. I’m confident, you’ve a great readers’ base already!

  16. Hello. magnificent job. I did not anticipate this. This is a remarkable story. Thanks!

  17. Buty z Jeansu says:

    I’ve recently started a blog, the info you offer on this web site has helped me tremendously. Thanks for all of your time & work.

    http://buty-markowe.pl

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

थप केही विचारबाट

ताजा