व्यापार बन्दै ठगी धन्दा बनिसक्यो आयुर्वेदः डा. प्रदीप केसी

नेपालका जडीबुटी नेपालीलाई नै विदेशीले महंगोमा बेच्छन्, तर नियमन छैन

व्यापार बन्दै ठगी धन्दा बनिसक्यो आयुर्वेदः डा. प्रदीप केसी
आइतवार, अशोज २४, २०७८

पुष्कर खतिवडा
संस्कृत शब्द आयु र वेदको संगमबाट बनेको आयुर्वेद विश्वकै प्राचिन चिकित्साशास्त्र हो । यो अथर्ववेदको उपवेद हो । मानव स्वास्थ्य शरीर, मन र आत्माको सन्तुलनमा निर्भर गर्छ भने आयुर्वेदका अनुसार मानव शरीर त्रि–दोष, सप्त धातु र मलबाट निर्मित छ । त्रि–दोषको सिद्धान्त नै आयुर्वेदको मुख्य आधार हो । बात, पित्त र कफ त्रि–दोषहरु हुन् ।

नेपाल सरकारले आयुर्वेद क्षेत्रमा खोलेको दोस्रो पुरानो संस्था आयुर्वेद चिकित्सालय, नरदेवीले १०५ वर्षदेखि निःशुल्क बिरामी परीक्षण एवं औषधि वितरण सेवा सञ्चालन गर्दै आइरहेको छ । १८ क्याबिन र १ सय जनरल बेडको सुविधासम्पन्न अन्तरंग सेवा प्रदान गर्दै आइरहेको यो अस्पतालले स्थापना कालदेखि नै नरदेवी आयुर्वेद चिकित्सालयबाट निःशुल्क रुपमा स्वास्थ्य सेवा प्रदान गरिदै आइएको छ । तर पछिल्लो समयमा आयुर्वेदको क्षेत्रमा ठगीदेखि विकृतीसम्म बढेको छ । यिनै बिषयमा सगरमाथाकर्मी पुष्कर खतिववडाले आयुर्वेद चिकित्सालयका निर्देशक डा. प्रदीप केसीसंग गरेको कुराकानी गरेका छन् ।


आयुर्वेद के हो ? यो हाम्रो जीवनमा किन महत्वपूर्ण छ ?
– आयुर्वेद भनेको आफैँमा एउटा जीवनशैली हो । तर, धेरैले बुझेको मुलत जीवनमा लाग्ने रोगहरुको उपचार गर्ने एउटा पूर्वीय चिकित्सा पद्धती हो । हाम्रो यही चिकित्सा पद्धतीमार्फत रोगहरु लाग्न नदिने र लागेको रोगहरुलाई पास प्रभावरहित रुपमा प्रकृतीमा उपलब्ध जडीबुटीमार्फत गरिने उपचार पद्धती हो । त्यसैले यो हाम्रो जीवनमा महत्वपूर्ण छ ।

जडीबुटीलाई आयुर्वेद भन्न मिल्छ वा यो वृहत छ ?
जडीबुटी सम्पुर्ण रुपमा आयुर्वेद होइन । यो आयुर्वेदको एउटा अंग हो । आयुर्वेदका विभिन्न प्रकारका औषधिहरु बनाउने प्रकृयामा जडीबुटीलाई पनि प्रयोग गरिन्छ । केही मुख्य औषधि जडीबुटीबाट बन्ने भएकाले जडीबुटीलाई नै आयुर्वेद भनिएको जस्तो लाग्छ । तर त्यो पूर्ण रुपमा सत्य होइन ।

बजारमा पाइने अन्य औषधिको तुलनामा आयुर्वेदका औषधिले ढिलो काम गर्छ ? किन ?
– आयुर्वेदका औषधिहरु केमिकल्ली बनेका हुदैँनन् । यसमा रसायनिक प्रतिकृयाबाट तिनको अणुहरु सामान्य कम्पोनेण्ड निकालेर बनाइएका हुदैँनन् । जडीबुटीको पोषण, खनिज प्रयोग गरी सम्पुर्ण भाग प्रयोग गरी आयुर्वेद औषधि बनाइन्छ । त्यसैले यसको काम गराई ढिलो हुन्छ । आयुर्वेदको सिद्धान्तले, खाने बित्तिकै लाग्यो भन्ने हुदैँन । यो शरीरको दोष धातु र मलको सिद्धान्तमा हुन्छ । त्यसैको समानता ल्याउन समय लाग्ने भएको हो । साथै आधुनिक औषधिजस्तो बढेको घटाउने, घटेको बढाउने गरी सुक्ष्म रुपमा बनाइएको हुदैँन ।

– आयुर्वेदिकऔषधिको सेवनले यसको लत लाग्छ ?
त्यस्तो हुदैँन । लत लाग्ने औषधि आयुर्वेदमा कुनै पनि छैन । तर कोहि उत्पादकले मिश्रीत पाउडर हालेर लत लाग्ने बनाएर बिक्री गरेको हुनसक्छ । यसको परीक्षण गर्न नियामक निकाय र ल्याब हुनु पर्दछ । यसमा राज्य र आयुर्वेदका संस्थाहरुको ध्यान जानु जरुरी छ । साथै सबै अग्रसर र सचेत हुनु पर्दछ । हरेक पाउडर आयुर्वेद औषधि हुँदैनन् । कतिपयमा एलोपेथी औषधि र लत लगाउने मिसावट भइरहेको व्यापक सुनिएको छ । साथै एकै छिनमा निको गराउने शक्ति आयुर्वेदमा हुँदैन । अर्थात् यसको सेवनपछि लगत्तै निको हुनेगरी राम वाण औषधि आयुर्वेदमा हुँदैन । त्यसैले बजारमा पाइने दुखाई हराउने, क्यान्सर हराउने, लिंग कडा पार्ने यस्ता दाबा गर्ने औषधि आयुर्वेदिक होइनन् । यो झुट हो । मिसावटको नतिजा हो । यदि समयमा यसको परीक्षण नभए यसले जनस्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर पार्छ ।

– आयुर्वेदिकऔषधि दीर्घकालीनरुपमा सेवन गर्नु पर्छ कि ? निको भएपछि छाड्न मिल्छ ?
मज्जाले छाड्न मिल्छ । निको भएपछि पनि सधैभरी खाइरहनु प¥यो भने त्यो आयुर्वेदको औषधि होइन । प्राय आयुर्वेदका औषधि सेवन थालेको १०/१५ दिनमा यसको लाभ देखिन थाल्दछ । त्यसपछि सुधार हँुदै गए चिकित्सकले भने बमोजिमको अवधिसम्म खाने हो । तर निको भएपछि वा औषधिसेवनको १५ दिनमा पनि कुनै सुधार नभएमा खान छाड्नु पर्दछ । साथै आयुर्वेदको औषधि आफैँ जतापायो त्यता किनेर खाने होइन । यो गलत हो । आफैँ पसलमा जाने, पसलेसंग मनलाग्दी किन्ने र खाने गर्दा यसले लाभ गर्दैन बरु क्षति हुनसक्छ ।

– के आयुर्वेदमा हरेक रोगको उपचार छ ?
त्यस्तो हुँदैन । हाम्रो शरीरमा विभिन्न प्रकारका रोग लाग्न सक्छ । यि सबै रोगको उपचार एउटै औषधिवा एउटै चिकित्सा पद्धतीले गर्छ भन्ने हुँदैन । मुख्यतः आयुर्वेदको सिद्धान्त भनेको रोग लाग्न नदिनु हो । जीवनशैली सिकाउने हो । बढीभन्दा बढी प्रकृतीमा रहेर जीवनयापन गर्ने भन्ने हो । कुनै लागेका रोगहरु त्यस्तो छन् जो आकस्मिक अवस्था वा शल्यतन्त्र भन्दा बाहिर छन् भने त्यो अवस्थामा यसले बिस्तारै प्रभावकारी काम गर्दछ ।

– केही विज्ञापन र भारतीय योगी आयुर्वेदले सबै रोगको निवारण गर्छ भदै दाबी गर्छन् नि ?
दाबा गर्नेलाई कसले रोक्ने र ? त्यो व्यापारिक प्रयोजनकालागि आएका कुरा भए । यसलाई पत्याउनु पर्छ भन्ने छैन । भारतका औषधि वा ती औषधिले रोग ठिक गर्याे भने यो कहाँ प्रमाणित भयो ? त्यो खोजौं । आयुर्वेदबाट रोगको पहिचान गर्न सकिएला । तर आयुर्वेदका औषधिले नै सबै प्रकारको रोग निदान गर्छु भन्नु ठिक नहुन सक्छ । हुनत कति उत्पादनले क्यान्सर निको पार्छु भनेर दाबा गर्छन् । त्यस्तै धेरै गम्भिर अवस्थामा पुगिसकेको रोग पनि निको पार्छु भनेर गर्ने दाबा गर्छन् । यसमा धेरै त झुट हुने गरेको पाएको छु । किनभने सबै अवस्थाका रोग निको हुन्छ भन्ने हुदैँन । बरु थप बिग्रन नदिने, राम्रो जीवन दिने हुनसक्छ । जीवनयापन गराउन सहजीकरण गर्ने पनि हुनसक्छ । यि काम आयुर्वेदका औषधिले गर्छ । तर सबै प्रकारका रोग जुनसुकै अवस्थामा निको पार्ने दाबा चाँहि, सत्य होइन ।

– आयुर्वेदिकऔषधिका नाममा बजारमा उत्पादन चाँहि के हुन् त ? विज्ञापन पनि छ ।
यो एकदमै गम्भिर विषय हो । यो आयुर्वेदको भविष्यसंग जोडिएको बिषय पनि हो । सुरुवातमा आयुर्वेद व्यापारमुखी थिएन, सेवामुखी थियो । विभिन्न साधूसन्तहरु आफू निरोगी हुने र चेला शिष्यलाई पनि निरोगी पार्न आयुर्वेदको औषधि तयार पार्दथे । त्यो बेला आयुर्वेद औषधि आफू बनाउने, अरुलाई बनाउन सिकाउने र निःशुल्क बाड्ने गरिन्थ्यो । तर पछि यसमा व्यापार जोडियो । व्यापार जोडिएपछि मुनाफा हुन्छ । मुनाफा देखेपछि यसमा अनेक किसिमका प्रचार प्रसार गर्ने, विज्ञापन बजाउने र आयुर्वेदिक औषधिको धन्दा गर्नेहरु सलबलाए । यसरी विज्ञापन गरेर त्यसमा भनिए जस्तो यसले सबै रोग निर्मुल पार्छ भन्ने छैन । नेपालको कडा कानुनकाबीच नियमन फितलो हुँदा जसले जस्तो दाबा गरेर विज्ञापन गरे पनि जनता ठगिरहेका छन् । र आयुर्वेद व्यापार बन्दै ठगी धन्दा बनिसक्यो ।

– नेपालमा उत्पादन हुने जडीबुटी विदेश जान्छ, र उताबाट औषधिप्याक भएर नेपाल आउँछ । तर तपाईहरु जस्तो सरकारी आयुर्वेद संस्थान चाहीँ जडीबुटी पाउनु हुन्न किन ?
यो चक्रीय प्रणालीको शिकार बनेर हो । नेपालमा खेती वा उत्पादन हुने जडीबुटी भारत जान्छ र औषधि बनेर नेपाल आउँछ । यसो हुनुमा नेपालमा आयुर्वेद क्षेत्रमा लुछाचुडी बढी छ । वैद्यखानाकै कुरा गर्ने हो भने वैद्यखानाका औषधिहरु बजारमा एकदमै अभाव छ । नाम चलेका औषधिसमेत निकै अभाव छ । नरदेवीले अस्पतालले वैद्यखानाको कतिपय औषधि सीधै जिटुजी उसको मूल्यमा किन्छ, कुनै तेस्रो पार्टी बिना । तर अत्यधिक माग भएका धेरै औषधि हामीले समेत पाउँदैनौं । यसो हुनुमा वैद्यखाना उत्पादनमुखीभन्दा पनि अरु कुरामा पो बढी रुमलियो कि ? तर आयुर्वेदमा उत्पादमुखी भएर व्यापारमुखी भएर अगाडि बढ्ने हो भने त्यसमा अवश्य पनि प्रतिस्पर्धा बढ्छ । प्रतिस्पर्धासंग लड्न सक्नुपर्याे । विदेशी उत्पादक नेपालको जमिन प्रयोग गरेर यहाँका जडीबुटी सस्तो मूल्यमा किनेर औषधि बनाई नेपाललाई नै महंगो मूल्यमा बेचिरहेका छन् । यसमा अरुले कमायोभन्दा पनि हामीले त्यो बाटो अंगिकार नगर्दा केवल डाहा गरेको जस्तो हुन्छ । त्यसैले हामी पनि त्यो तहसम्म उत्पादनमुखी, गुणस्तरीय औषधि बनाउने तर्फ लाग्नु पर्दछ ।

– नेपालमा उब्जाउ भएका जडीबुटी भारत वा अन्यले महंगोमा किन्ने तर नेपालका सरकारी निकायले भने उपयुक्त मूल्य नदिँदा नपाउने भन्ने पनि छ नि ?
जडीबुटी उत्पादकले मुल्य महंगो गर्दा त्यो गाह्रो परेको पनि हो । तर यसको संकलन गर्ने वा वितरण गर्नेले बढी पैसा पाउने भएपछि नेपालका उत्पादकभन्दा भारतका उत्पादकलाई बेच्छन् । यस्तोमा बरु १० वर्ष लाग्ला । हाम्रा संस्थाहरुले खेती गर्न सक्नुपर्याे नि । साथै नेपालमा भएका जडीबुटीलाई नेपाल सरकारले नै नीति निर्माण गरेर स्वदेशी उत्पादकलाई दिने भनेर पहिलो प्राथमिकतामा राख्नुप¥यो । यी विषय पहिले पनि थियो । वैद्य खानाले धेरै औषधिबनाउथ्यो । त्यसमा मृगको सिङबाट बन्ने औषधि, कस्तुरीको नाभीहरु, विभिन्न आखेटोपहारहरु यस्ता चिजहरु सीधै वैद्य खानाले लिनसक्ने प्रावधान थियो । अहिले पनि छ । तर अहिले हामीसंग इच्छा शक्ति नभएको हो कि जस्तो लाग्छ । म औषधि निर्माण गर्ने ठाँउमा त छैन । तर, चिकित्सकले लेखेको र बिरामीले खोजेको वैद्यखानाको औषधि पाइदैन । यसकालागि सम्बन्धित निकायमा तपाईंहरुले झक्झक्याउनु होला ।

– नेपालमा आयुर्वेद क्षेत्रले प्रगती नगर्नुको दोष कसलाई जान्छ ?
नेपालमा आयुर्वेदपछि पर्नुमा शुरुमा त आयुर्वेदकै कमी कमजोरी देख्छु । हाम्रो योजना के हो ? हामील के गर्ने ? सरकारी लेभलमा खुलेका संस्थाको आफ्नो उदेश्य के हो ? त्यो संस्थाले त्यो उदेश्य पूरा गरेको छ कि छैन ? त्यो हेर्नुप¥यो । सेवामुलक संस्थाले सेवा नदिने, उत्पादनले उत्पादन नगर्ने, अनुसन्धानले अनुसन्धान नगर्ने, नियमन गर्ने संस्थाले नियमन नगर्ने, अनि संस्था हुने काम नहुने भएकाले यो अवस्थामा आएको हो जस्तो लाग्छ मलाई ।

– अन्त्यमा, आयुर्वेदिक चिकित्सालय नरदेवी के हो ? यहाँबाट के हुन्छ ?
आयुर्वेदिक चिकित्सालय नरदेवी नेपाल सरकारले आयुर्वेद क्षेत्रमा खोलेको दोस्रो पूरानो संस्था हो । यसको १०५ वर्षको इतिहास छ । आधुनिक चिकित्सा संगसंगै आयुर्वेद र परम्परागत चिकित्साको नेपालमा आवश्यक छ भनेर यो संस्था खोलिएको थियो । त्यही परम्परागत चिकित्सा, जुन सस्तो छ, सजिलो छ त्यसलाई सर्वसुलभ रुपमा दिन नरदेवी अस्पताल कटिवद्ध छ । नरदेवी चिकित्सायलमा नेपाल सरकारले निशुल्क दिने औषधि व्यवस्था अनुसार परीक्षणपछि अन्य अस्पतालमा सरकारले निःशुल्क एलोपेथी उपलब्ध गराए जस्तै हामी पनि उपलब्ध गराउँछौ । त्यो बाहेक हामी मार्केटिङ गर्दैनौ । यहाँका औषधि कहीँ लगेर बेच्दैनौं । यो चाँही विशुद्ध सेवामुखी भएको हो ।