दिपेन्द्र ढकाल, अन्तर्राष्ट्रिय रेफ्री।

खेल मैदानमा नेपाली खेलाडीले जितेको पदक केवल एउटा उपलब्धि होइन, त्यो सिंगो देशको गौरव हो। अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगितामा नेपाली झण्डा फहरिँदा हरेक नेपालीको छाती गर्वले चौडा हुन्छ। तर विडम्बना, देशलाई विश्वमञ्चमा चिनाउने तिनै खेलाडीहरूको जीवन भने अझै अभाव, असुरक्षा र अनिश्चितताबीच गुज्रिरहेको छ।

नेपालमा खेलकुदलाई अझै पनि दीर्घकालीन सम्भावना भएको क्षेत्रभन्दा क्षणिक उत्साहको विषयजस्तै व्यवहार गरिन्छ। खेलाडीहरू सीमित स्रोतसाधनबीच आफ्नो प्रतिभा जोगाइरहेका छन्। उचित पारिश्रमिक, स्वास्थ्य सुरक्षा, बीमा र भविष्यको सुनिश्चितता नहुँदा धेरै खेलाडी खेलप्रति पूर्ण रूपमा समर्पित हुन सकिरहेका छैनन्। परिणामस्वरूप, प्रतिभा पलायनको लहर दिनप्रतिदिन बढ्दो छ।

आज राम्रो अवसर, आर्थिक स्थायित्व र सुरक्षित भविष्यको खोजीमा धेरै खेलाडी विदेशिन बाध्य छन्। यो केवल केही व्यक्तिको विदेश यात्रा होइन, देशको सम्भावना र भविष्य पलायन हुनु पनि हो। कमजोर पूर्वाधार, न्यून बजेट, अवसरको अभाव, अपारदर्शी संरचना र करियरको अनिश्चितताले खेलाडीहरूलाई निराश बनाइरहेको छ।

यही सन्दर्भमा अन्तर्राष्ट्रिय रेफ्री दिपेन्द्र ढकालको अनुभव अर्थपूर्ण देखिन्छ। युरोप, अष्ट्रेलिया, अमेरिका र एसियाका विकसित खेल प्रणाली नजिकबाट देखेका ढकाल भन्छन्, त्यहाँ खेलाडी मात्र होइन, प्रशिक्षक, रेफ्री र सम्पूर्ण खेलकर्मीलाई सम्मानजनक पारिश्रमिक, बीमा र नियमित तालिमको सुनिश्चितता गरिएको हुन्छ।

खेलकुदलाई पेशागत क्षेत्रका रूपमा विकास गरिएकाले खेलकर्मीहरू आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर छन्। विदेशमा प्रशस्त अवसर हुँदाहुँदै पनि आफूलाई देशमै समर्पित राख्ने निर्णयबारे ढकालको भनाइ झन् प्रेरणादायी छ। उनी भन्छन्, “अवसर धेरै ठाउँमा देखें, तर पलायन हुने सोच कहिल्यै आएन। म नेपालमै सम्भावना खोज्ने पक्षमा छु।”

ढकालको यो दृष्टिकोणले विदेश पलायनको भीडबीच पनि देशमै भविष्य बनाउन सकिन्छ भन्ने सन्देश दिन्छ। विकसित देशहरूको अभ्यास हेर्दा खेलकुदलाई राज्यको प्राथमिकतामा राखिएको स्पष्ट देखिन्छ। खेलाडीहरूको दीर्घकालीन भविष्य सुनिश्चित गर्न पेन्सन, स्वास्थ्य सुविधा र खेलपछिको करियर रूपान्तरणसम्मका कार्यक्रम सञ्चालन गरिएका छन्।

निजी क्षेत्रको सक्रिय सहभागिताले खेल क्षेत्रलाई अझ व्यावसायिक र प्रतिस्पर्धी बनाएको छ। नेपालमा भने अवस्था अझै उल्टो छ। खेलाडीले राम्रो प्रदर्शन गरेपछि मात्र चर्चा हुन्छ, तर उनीहरूको संघर्ष र भविष्यप्रति गम्भीर बहस कमै देखिन्छ। धेरै प्रतिभाशाली खेलाडी अवसर नपाएर हराइरहेका छन् भने कतिपय विदेश पलायन भइरहेका छन्।

अब प्रश्न उठ्छ, यसको जिम्मेवारी कसले लिने ?

खेलाडीलाई मात्र दोष दिएर समस्या समाधान हुँदैन। खेलकुदलाई प्राथमिकतामा राख्न नसक्ने राज्य संयन्त्र, प्रभावकारी नीति अभाव, कमजोर व्यवस्थापन र पारदर्शिताको कमीले यो अवस्था सिर्जना गरेको हो।

खेलाडीलाई आकर्षक पारिश्रमिक, प्रदर्शनमा आधारित प्रोत्साहन, स्वास्थ्य बीमा र निवृत्तिपछिको सुरक्षा सुनिश्चित गर्नु आजको आवश्यकता हो। आधुनिक रंगशाला, प्रशिक्षण केन्द्र र खेल पूर्वाधार निर्माणसँगै नियमित राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगिताको आयोजना पनि उत्तिकै आवश्यक छ। दक्ष प्रशिक्षक र निर्णायक उत्पादनमा लगानी नगरी खेलकुदको स्तर उकास्न सकिँदैन।

खेलकुद बजेटको अवस्था पनि सुधार गर्नुपर्ने देखिन्छ। अहिले विनियोजन हुने बजेट पर्याप्त छैन, भएको बजेट पनि प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन भइरहेको अनुभूति खेल क्षेत्रले गर्न सकेको छैन। धेरै बजेट प्रशासनिक खर्चमै सीमित हुने प्रवृत्तिले वास्तविक खेल विकास प्रभावित भइरहेको छ। अब बजेट बढाउने मात्र होइन, त्यसको पारदर्शी र परिणाममुखी उपयोग सुनिश्चित गर्नुपर्ने समय आएको छ।

विद्यालय र स्थानीय तहबाटै खेल प्रतिभा विकास गर्ने ‘ग्रासरुट’ कार्यक्रमलाई प्राथमिकतामा राख्न सके भविष्यका अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका खेलाडी उत्पादन गर्न सकिन्छ। नयाँ प्रतिभा पहिचान, प्रशिक्षण र अवसर सिर्जनामा लगानी बढाउनु अपरिहार्य भइसकेको छ।

त्यसैगरी, खेलसंघहरूको वर्गीकरण र सुदृढीकरण पनि आवश्यक छ। सबै संघलाई एउटै आधारमा बजेट बाँड्ने पुरानो शैली प्रभावकारी देखिएको छैन। प्रदर्शन, सक्रियता र उपलब्धिका आधारमा बजेट विनियोजन गर्दा उत्तरदायित्व र प्रतिस्पर्धा दुवै बढ्न सक्छ।

निजी क्षेत्रसँग सहकार्य गरेर खेल क्षेत्रमा लगानी आकर्षित गर्नु पनि अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो। खेलकुदलाई व्यावसायिक क्षेत्रका रूपमा विकास गर्दै खेलाडीलाई रोजगारी र आर्थिक स्थायित्वसँग जोड्न सकिए मात्र खेल क्षेत्रले गति लिन सक्छ।

नेपालको खेलकुदमा अथाह सम्भावना छ। युवा जनशक्ति, विविध भौगोलिक अवस्था र प्राकृतिक प्रशिक्षण वातावरणले विश्वस्तरीय खेलाडी उत्पादन गर्ने आधार तयार गरेको छ। तेक्वान्दो, कराते, बक्सिङ, क्रिकेट र फुटबलजस्ता खेलमा नेपाली खेलाडीहरूले अन्तर्राष्ट्रिय सफलता हासिल गरेर त्यो सम्भावना प्रमाणित पनि गरिसकेका छन्।

अब आवश्यकता सम्भावनालाई परिणाममा बदल्ने इच्छाशक्तिको हो। खेलाडीको सम्मान, सुरक्षा र भविष्य सुनिश्चित गर्न सकिए मात्र खेलकुद क्षेत्रले वास्तविक गति लिन सक्छ। खेलकुदमा गरिने लगानी खर्च होइन, यो देशको गौरव, युवाशक्ति र अन्तर्राष्ट्रिय पहिचानमा गरिएको दीर्घकालीन लगानी हो।